De
eerste Nederlandse zin luidt "Hebban olla vogala nestas begunnan hinase
hic anda thu", een prachtig poëtische mijmering van een
verliefde
monnik ("Zijn alle vogels al nesten begonnen, behalve ik en jij?"). Een
eerste zin, waar wij als Nederlanders en Vlamingen trots op mogen zijn.
In Italië hebben ze ook zo'n eerste zin, maar die steekt
schril af tegen de Nederlandse...
De tekst is te vinden in de San Clemente, zo'n 500 meter ten oosten van
het Colosseum, ingeklemd tussen de Via di San Giovanni en de Via
Labicana. De kerk is er één in de categorie 3
halen, 1
betalen.
Anno 0 stond hier een woonhuis dat in het geheim dienst deed als een
religieuze plaats voor de Mithras-cultus, één van
de
belangrijkste "neven-religies" van het oude Rome, samen met de
Isis-cultus en het christendom. Misschien is het leuk om te
weten dat
de aanhangers van Mithras geloofden dat hij op 25 december geboren was,
zijn moeder een maagd was, en dat hij na zijn dood herrezen was om de
mensen te verlossen. Hmmm, waar hebben we dat meer gehoord???
Terug naar de San Clemente. Toen de Mithras-kerk in de klei weggezakt
was, heeft men er in de vierde eeuw een christelijke kerk bovenop
gebouwd, gewijd aan Sint Clemens. Nadat deze kerk door de Noormannen
vernietigd was in 1085, heeft men in 1108 de huidige kerk gebouwd.
Het aardige van de San Clemente is dat men alledrie de kerken nog kan
bezoeken. Vanuit de bovenste kerk kan men, à raison de 5
euro,
van een steile trap afdalen om uit te komen in het souterrain. Eerst
komt men in de crypte onder de San Clemente waar enkele fresco's
hangen, daaronder en daartussen vindt men nog delen van de
vierde-eeuwse kerk, en nog verder naar beneden zijn dan de resten van
de Mithras-tempel.
Om het oudste Italiaans te vinden moeten we kijken naar
één enkele fresco in de crypte, die dus aan het
einde van
de elfde eeuw moet zijn gemaakt. Hij is te zien aan het einde van de
rechterkant van het middenschip.
De fresco, een soort stripverhaal avant-la-lettre, gaat over Sisinnius,
een Romeinse prefect wiens vrouw Theodora bekeerd zou zijn tot het
christelijke geloof. Theodora had in het geheim ontmoetingen met paus
Clemens (de derde paus na Petrus), en was aanwezig bij christelijke
rites.
Het eerste deel van de fresco gaat over Sisinnius die, nadat hij achter
de activiteiten van zijn vrouw is gekomen, probeert Clemens te
arresteren. Maar op dat moment wordt Sisinnius, o wonder, op slag blind
en doof! Hij wordt door een helper afgevoerd.
Het tweede deel van de fresco is sympathieker: Clemens, die mededogen
heeft met de toestand van Sisinnius, geneest hem binnen
één dag. Maar in plaats van dankbaar is Sisinnius
vooral
kwaad; hij roept zijn slaven bijeen, en beveelt ze om Clemens zo snel
mogelijk uit zijn huis te verwijderen. Dankzij alweer een wonder lukt
dit niet al te best, want de slaven zien een omgevallen zuil aan voor
Clemens!
Nu komt het mooiste gedeelte: net als in een B-film bedient Clemens, de
held van het verhaal, zich op het spannendste moment van de mooiste
volzinnen. In vloeiend Latijn zegt hij: "Vanwege de hardheid van Uw
hart, heeft U het verdiend om stenen te slepen."
Bad guy Sisinnius daarentegen is buiten zichzelf van woede en schreeuwt
de namen van zijn slaven: "Albertel, Cosmari, Carvoncelle! Fili de le
pute, traite!"
Deze laatste zin "Fili de le pute, traite" ("Hoerenzonen, trekken!") is
nu het oudste geschreven Italiaans ooit.
De vulgariteit ervan brengt de Italianen misschien in verlegenheid,
maar is wel begrijpelijk. Tot diep in de middeleeuwen was Latijn
namelijk de officiële taal in Italië. Het Italiaans
dat tot
die tijd opgeschreven is, is dus bija altijd in een vulgaire context
gebruikt; zo ook hier.
Nu we het toch over talen en taalkunde hebben: in de crypte van de San
Clemente ligt ook de heilige Cyrillus begraven. Hij is degene naar wie
het Cyrillisch ("Russisch") schrift genoemd is. Het graf is dan ook
omgeven door gedenkplaten, aangebracht door Slavische volkeren.